Beschaafde mensen

Yasmina Reza is bij uitstek een beschaafd mens. Ze schrijft ook voor beschaafde mensen en over beschaafde mensen. Reza is geboren op 1 mei 1959 in Parijs en groeit op in een kosmopolitisch Joods gezin, waar cultuur met de paplepel ingegoten wordt. Haar vader, van Iraans-Russiche oorsprong, is verdienstelijk amateurpianist, die zich ontwikkeld van ingenieur tot zakenman. Haar Hongaarse moeder speelt viool, Reza heeft haar echter nooit horen spelen. Ook Reza’s broer is muzikant, haar zus psychologe. Zelf speelt Yasmina Reza piano. Ze wordt echter afgewezen op het conservatorium en studeert sociologie en theaterwetenschap. Ze volgt toneelles aan de internationale toneelschool in Parijs en werkt vervolgens enige tijd als actrice.
Haar eerste toneelstuk ‘Conversations après un enterrement’ (Gesprekken na een begrafenis) uit 1987 is meteen een groot succes. Haar internationale doorbraak volgde in 1994 met ‘Art’. Na een wereldwijde tournee van Tokyo tot New York, van Brussel tot Buenos Aires speelde Theatergroep Suburbia in 2008 ‘KUNST’ in Almere. Voor beide stukken krijgt ze de belangrijkste Franse toneelprijs, de Prix Molière. Ze woont en werkt in Parijs, samen met haar man en twee kinderen.   
Met ‘De God van de slachting’ schrijft ze een geraffineerde komedie over beschaafde mensen. De God van de slachting is een oud Egyptische god, Mahes genaamd, meestal afgebeeld als leeuw of met een leeuwenkop. Hij ziet strijd als de enige manier om de universele orde te handhaven en geniet van deze strijd. De personages in Reza’s tekst voeren strijd om de orde, die verstoord is door de gewelddadige confrontatie van hun zoontjes, te herstellen. Zoals vaak het geval bij de gebeurtenissen waarover Reza schrijft, komt ook deze anekdote uit haar eigen leven.

“Net als bij ‘Kunst’ is ‘De God van de slachting’ ontstaan uit een gebeurtenis in de werkelijkheid, een verhaal dat mijn dertienjarige zoon mij vertelde: een van zijn schoolvriendjes had bij een ander vriendje met een stok een tand uit z’n mond geslagen. Ik heb er twee tanden van gemaakt, dat is de enige vrijheid die ik me gepermitteerd heb! Dit verhaal bracht mij nog niet meteen op het idee voor het stuk, maar kort daarna ontmoette ik toevallig de moeder van het slachtoffer en zij vertelde mij: “Moet je je voorstellen, die ouders hebben mij niet eens opgebeld.” Toen dacht ik, dit is prachtig materiaal voor een toneelstuk.”

A funny tragedy

Voor Yasmina Reza is humor een manier om de absurdheid van het bestaan dragelijk te maken. Middels ironie brengt ze haar boodschap over.  Ze valt daarmee binnen de Franse traditie van conversatiedrama’s: een luchtig spel waarbij spitsvondige dialogen belangrijker zijn dan de plot. Ze schrijft drama met een open dramaturgie en gefragmenteerd. De vorm en de inhoud van haar teksten vallen niet samen. De inhoud is diep treurig, terwijl de vorm dynamisch is en vol kracht en humor zit.
Reza schrijft geen verhalen, maar situaties. Ze wil een blik werpen op de complexiteit van het leven.

“De taal is voor mij veel meer dan een middel tot een doel. Mij fascineert haar klank, haar ritme, de barsten in de taal. In mijn werk is voor mij de toon van de taal belangrijker dan de inhoud. (…) Hoe er op het toneel gesproken wordt interesseert mij meer dan wat er gezegd wordt.”

Een enkel woord, een intonatie kunnen een wereld aan gevoelens oproepen en verregaande consequenties hebben. Dat geldt zeker voor ‘De God van de slachting’ waarin met een enkel woord of een toevallige opmerking soms de hele situatie omgegooid wordt.

Theater als eendagsvlieg

“De opdracht van kunst is een onverwacht licht op het leven te werpen en ons op zich toch tamelijk miezerige bestaan een beetje glans te verlenen.”

Reza schrijft naast toneelstukken ook romans. Deze laten zich lezen als monologen. Toch wil zij deze niet beschikbaar stellen voor toneelbewerkingen.

“Een toneelstuk is een eendagsvlieg. Mensen hebben niet werkelijk de tijd om zich te herkennen. Ze kijken naar theater en zijn het vervolgens weer vergeten. Een boek kun je op je in laten werken, je kunt het wegleggen en weer oppakken. Ik schrijf omdat het leven ontoereikend is. Schrijven is een laatste toevlucht, een doekje voor het bloeden. Het is een manier om te compenseren wat er aan het leven ontbreekt.”

Schrijven is voor haar een onderzoek van het menselijke, een ontdekking van het onbekende. Inleven in anderen geeft de mogelijkheid te ervaren wat andere mensen beleven. Theater is bij uitstek geschikt om meerdere kanten van een zaak te bezien. In al haar personages vindt ze iets terug van zichzelf.

“De ideale vorm blijft voor mij toch nog altijd het toneelstuk. Het moderne toneel is op een bepaalde manier de top van de beperkingen, het koninkrijk van de concentratie. Je kan geen 400 man op het toneel zetten, je kan geen commentaar geven op wat ze zeggen, niet corrigeren wat ze denken, je beschikt alleen over een beperkte tijd. En de kunst bestaat daarin, om binnen dit kader, de grootst mogelijke fantasie te ontwikkelen.” 

Reza denkt niet dat ze door te schrijven mensen kan veranderen. Wel is ze er van overtuigd dat kunst voor een individuele mens een verrijking van het leven kan betekenen. Dat weet ze uit ervaring als lezer, toeschouwer en muziekliefhebber. In navolging van Borges zegt ze te schijven “voor mijzelf, een paar vrienden en om het verstrijken tijd te verzachten. ”