Achtergrondinformatie - Witte Nachten (1848) van Dostojevski (1821-1881)

In het werk van Dostojevski wordt vaak een onderscheid gemaakt tussen de vroegere en de latere periode. In 1849 werd de schrijver veroordeeld tot de doodstraf vanwege vermeende revolutionaire activitieiten. Een straf die op het laatste moment, toen hij al voor het vuurpeleton stond, werd omgezet in verbanning naar Siberië. De jaren die hij daar in het strafkamp doorbracht, met als enige lectuur de evangeliën, hebben een diepgaand effect gehad op Dostojevski’s latere oeuvre, dat vanaf dat moment de (vaak religieuze) diepgang kreeg van de grote werken: De Idioot, Misdaad en Straf, Boze Geesten en De Geboeders Karamazov. Uit de periode van voor de verbanning stamt de novelle Witte Nachten. Dostojevski was al een beroemd auteur, die een mondain leven leidde, en al was hij toen al door zijn ietwat onbeholpen en stugge gedrag een betrekkelijke buitenstaander, in Petersburgse literaire kringen verkeerde tussen vaak adellijke personen als de schijver Toergenjev. Dostojevski kwam zelf uit de burgerij, en had een fascinatie voor de omlaaggevallen, in economische moeilijkheden verkerende petit bourgeoisie. Ook in het latere werk zijn zijn figuren vaak eenlingen, geïsoleerd, als het ware tussen het radarwerk gekomen aan het eind van de dictatuur van Nicolaas I.

De novelle Witte Nachten, dat al tijdens zijn leven een beroemd boek werd, is interessant omdat het vooruit loopt op de grote thema’s van het latere werk. Het is een liefdesverhaal in romantische stijl, dat doet denken aan Poesjkin en Hoffmann; het laat twee vereenzaamde jonge mensen zien, die tijdens een toevallige ontmoeting op een zomeravond, elkaar ontmoeten, elkaar vinden en vervolgens weer kwijtraken. Maar Dostojevski beschrijft in deze romantische situatie ook het failliet van het romantisch mensbeeld. De ‘dromer’ blijkt ook schertsfiguur te zijn, die alleen in momenten van de meest bittere zelfrelativering, waarachtig wordt en Nastenka blijkt allesbehalve te voldoen aan het ideaal dat hij zichzelf van haar gecreëerd had.

Witte Nachten heeft een lange geschiedenis van toneel- en filmadaptaties. Films zijn er bijvoorbeeld van Dréville (1937) en Visconti (1957), die voortbouwden op de status die de tekst zich al in het toneelrepertoire had verworven. In Nederland is de Witte Nachten waarmee Carol Linssen en Christine Ewert in de jaren zeventig een Louis- en een Theo d’Or wonnen, legendarisch. Het verschijnen van de nieuwe vertaling van Anne Pries is een goede gelegenheid om deze wonderlijke korte tekst weer eens te onderzoeken. De bewerking legt hierbij, anders dan de versie uit de jaren zeventig, de nadruk op de gelaagdheid van het origineel; waarin heen- en weer gesprongen wordt tussen tijd, perspectief, tussen monoloog en dialoog, zodat een dramaturgie ontstaat die complex is en op een verrassende manier modern. Het is deze moderniteit van Dostojevski, die de oorzaak is van de grote belangstelling die de laatste jaren voor deze auteur in het Europese toneel bestaat .